پلتفرم‌های اجاره اقامتگاه در ایران؛ سهم بازار، مدل درآمد و مقایسه

هیچ منبع مستقل و رسمی‌ای سهم بازار پلتفرم‌های اجاره اقامتگاه در ایران را منتشر نکرده است. همه‌ی عددهای سهم، حتی اگر در رسانه‌ها تکرار شده باشند، به گزارش یا ادعای خود شرکت‌ها برمی‌گردد و با هم نمی‌خوانند: جاباما برای خودش سهم ۶۰ تا ۷۰ درصد از فروش آنلاین قائل شده، در حالی که مدیرعامل جاجیگا جاباما و علی‌بابا را روی هم ۲۹ درصد و جاجیگا را ۲۴ درصد گذاشته است. نتیجه‌ی صادقانه این مقاله این است: ترتیب بزرگ‌ترها را تقریباً می‌شود گفت، فاصله‌شان را نه.

این مقاله یکی از زیرمقاله‌های راهنمای بازار اجاره کوتاه‌مدت در ایران است. توضیح عملی انتخاب پلتفرم برای میزبان در پلتفرم‌های رزرو آنلاین اقامتگاه آمده و اینجا تکرار نمی‌شود؛ تمرکز این مقاله بر «نقشه‌ی بازیگران و داده‌ی بازار» است: چه کسی هست، خودش چه می‌گوید، چه عددهایی با هم می‌خوانند و کجا خلأ داده داریم.

واحد پول در سراسر مقاله تومان است. «همت» یعنی هزار میلیارد تومان (یک تریلیون تومان). سال‌ها شمسی‌اند.

خلاصه‌ی مدیریتی؛ ده یافته‌ی کلیدی

1. بازیگران اصلی رزرو آنلاین اقامتگاه غیرهتلی با اتکا به مقایسه‌ی کجارو (مرداد ۱۴۰۵): جاباما، جاجیگا، اتاقک، مهمانشو و شب. علی‌بابا و اسنپ‌تریپ هم در این بازار حضور دارند و دیوار (آگهی) کانال جداگانه‌ای است. درباره‌ی «مجیدو» منبع قابل‌اتکایی پیدا نکردم (بخش نقشه را ببینید).

2. مقیاس فهرست‌شده در مرداد ۱۴۰۵ (کجارو، گزارش‌شده توسط رسانه، تعریف «فعال» نامشخص): جاباما حدود ۳۱ هزار اقامتگاه، جاجیگا حدود ۲۹ هزار، اتاقک حدود ۲۲ هزار، مهمانشو حدود ۱۶ هزار و شب حدود ۸ هزار. ⚠️ℹ️

3. حجم کل بازار اقامتگاه غیرهتلی طبق گزارش خود جاباما: ۱۸ همت (۱۴۰۱)، ۲۴ همت (۱۴۰۲)، ۲۸ همت (۱۴۰۳). ⚠️ این‌ها برآورد یک پلتفرم است و تعریف روش محاسبه‌ی «بازار» در گزارش‌ها نیامده.

4. سهم آنلاین از این بازار طبق همان گزارش‌ها: ۷٪ (۱۴۰۱)، ۱۷٪ (۱۴۰۲)، ۲۰٪ (۱۴۰۳). مدیرعامل جاجیگا برای ۱۴۰۲ عدد ۱۸٪ داده؛ مدیرعامل شب ۱۲ تا ۱۳٪. ⚠️ سه برآورد برای یک سال، با فاصله‌ی ۱۲ تا ۱۸ درصد.

5. حجم آنلاین ۱۴۰۲ از دو زاویه تقریباً یک‌جا می‌رسد: جاجیگا ۳٫۴ همت اعلام کرده؛ ضرب ۱۷٪ در ۲۴ همتِ جاباما ۴٫۱ همت می‌دهد (محاسبه‌ی نویسنده). یعنی ۳٫۴ تا ۴٫۱ همت، حدود ۱۷٪ اختلاف.

6. سهم هر پلتفرم از بازار آنلاین قابل‌اتکا نیست. جاباما برای خودش ۶۰٪ (نوروز ۱۴۰۲) تا ۷۰٪ (گزارش ۱۴۰۱) ادعا کرده؛ جاجیگا (آذر ۱۴۰۲) جاباما به‌علاوه‌ی علی‌بابا را ۲۹٪، جاجیگا را ۲۴٪، اتاقک را ۱۳٪ و شب را ۱۲٪ گفته. ⚠️ دو ادعا از دو ذی‌نفع، با ضریب اختلاف حدود دو برابر برای جاباما.

7. کارمزد (کجارو، مرداد ۱۴۰۵): سهم میزبان بین ۸ تا ۱۶٫۵٪ و سهم مهمان بین صفر تا ۸٫۲۵٪؛ جاجیگا از مهمان کارمزد نمی‌گیرد. جمع برداشت پلتفرم از هر رزرو بین ۱۱ تا حدود ۲۴٪ است. ℹ️

8. زمان تسویه به میزبان در همان مقایسه: جاجیگا ۱ تا ۴ روز، اتاقک و مهمانشو ۲ روز، جاباما ۵ تا ۱۰ روز، شب «تا ۶۰ روز». ℹ️ در مهر ۱۴۰۴ میزبانان بوم‌گردی به کجارو از تأخیر و بدهی‌های پرداخت‌نشده‌ی شب گفتند؛ پاسخ شرکت در آن گزارش نیامده. ℹ️

9. شوک جنگ ۱۲ روزه (تیر ۱۴۰۴): جاباما افت حدود ۷۰٪ بازار اقامت نسبت به پیش از جنگ و جاجیگا لغو بیش از ۳ هزار رزرو و افت میانگین قیمت شبانه از حدود ۷۶۰ هزار به زیر ۶۸۰ هزار تومان را گزارش کرد. ⚠️

10. خلأ اصلی: هیچ‌کدام از پلتفرم‌ها تعداد رزرو یا گردش مالی سالانه‌ی حسابرسی‌شده منتشر نکرده‌اند، و تعریف «آفلاین» (شامل آگهی دیوار؟ تلفنی؟ مستقیم؟) در هیچ گزارشی روشن نیست.

نقشه‌ی بازیگران؛ چه کسی چه چیزی است

اول یک تفکیک ساختاری لازم است، چون بدون آن مقایسه‌ی «سهم» بی‌معناست.

• پلتفرم رزرو (Marketplace با پرداخت درون‌پلتفرمی): مهمان در سایت پرداخت می‌کند، پلتفرم کارمزد برمی‌دارد و بقیه را به میزبان تسویه می‌کند. جاباما، جاجیگا، اتاقک، شب، مهمانشو.

• پلتفرم‌های چندمحصولی سفر: علی‌بابا و اسنپ‌تریپ که اقامتگاه غیرهتلی را کنار بلیت و هتل می‌فروشند.

• آگهی (Classified): دیوار. بر پایه‌ی صفحه‌ی دسته‌بندی «اجاره کوتاه‌مدت» (ویلا و باغ، سوئیت و آپارتمان، دفتر کار)، آگهی‌دهنده نرخ شبانه، ظرفیت، عکس و مشخصات را می‌گذارد و فیلتر می‌شود. در متن قابل‌دسترس آن صفحه امکان رزرو یا پرداخت و کارمزد دیده نشد و شمار آگهی‌ها هم نیامده بود؛ پس نمی‌شود گفت دیوار چه سهمی دارد. ℹ️

• متاسرچ/مقایسه‌گر: سفرمارکت، طبق وبلاگ اتاقک، موتور جست‌وجو است و کاربر را برای رزرو به سایت‌های دیگر می‌فرستد.

تفاوت آگهی و رزرو برای میزبان عملی است: در آگهی، پرداخت، مدرک‌گیری و اختلاف مهمان با خودتان است؛ در پلتفرم رزرو، بخشی از این‌ها را پلتفرم می‌گیرد، در عوض کارمزد و قواعد خودش را اعمال می‌کند.

جاباما

طبق گزارش سال ۱۴۰۲ جاباما (زومیت، مرداد ۱۴۰۳)، شرکت در ۱۳۹۴ داخل مجموعه‌ی علی‌بابا برای تأمین هتل شروع شد و در ۱۳۹۸ به مدل اجاره‌ی اقامتگاه و ویلا رسید. سه گزارش سالانه‌ی خود شرکت، سیر مقیاس را نشان می‌دهد:

منبع جدول: دیجیاتو و اقتصادآنلاین (گزارش ۱۴۰۱)، زومیت و دیجیاتو (گزارش ۱۴۰۲)، زومیت، دیجیاتو و مجله‌ی جاباما (گزارش ۱۴۰۳). اعتبار: ⚠️.

دو نکته از این جدول، مهم‌تر از خود اعداد است. اول، تعداد اقامتگاه از ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۳ تقریباً ثابت است و کجارو در مرداد ۱۴۰۵ هم حدود ۳۱ هزار می‌نویسد؛ یعنی رشد انفجاری فهرست‌ها متوقف یا دست‌کم تعریف «فعال» عوض شده است (کدام‌اش را نمی‌دانیم). دوم، «رشد میانگین ۲۰۶٪ سالانه» در گزارش ۱۴۰۳ بدون نشان دادن مبنا آمده؛ برای یک سال مشخص، رشد جاباما در ۱۴۰۳ جداگانه منتشر نشده، پس نمی‌شود فهمید جاباما در ۱۴۰۳ سهمش را از بازار آنلاین بیشتر کرده یا نه.

گزارش ۱۴۰۳ همچنین می‌گوید ۲٬۵۰۰ «میزبان ویژه» ۶۲٪ رزروهای موفق را می‌سازند و ۲۷٪ اقامتگاه‌ها را دارند. این یعنی تمرکز درآمد روی بخش کوچکی از میزبان‌هاست (درباره‌ی ریسکش پایین‌تر).

درباره‌ی مالکیت: مقاله‌ی دیجیاتو (آذر ۱۴۰۲) در تقسیم سهم، جاباما و علی‌بابا را یک‌جا گزارش کرده، اما رابطه‌ی سهامداری را در منابعی که خواندم تأیید نکردم. فقط می‌شود گفت جاباما از درون علی‌بابا آغاز شد و در سهم‌شماری جاجیگا هنوز با علی‌بابا جمع زده شده است.

جاجیگا

جاجیگا (لاهیجان) را در مهر ۱۳۹۹ «حرکت اول» (بازوی سرمایه‌گذاری همراه اول) با خرید ۲۰٪ سهام به‌عنوان استارتاپ مطرح کرد؛ مبلغ اعلام نشد. در همان تاریخ بیش از ۵ هزار اقامتگاه در ۱۷۰ شهر و روستا داشت و تیمش ۱۱ نفر بود (دیجیاتو، ۱۳۹۹، ⚠️ℹ️). از آن زمان تا مرداد ۱۴۰۵ تعداد اقامتگاه فهرست‌شده از حدود ۵ هزار به حدود ۲۹ هزار رسیده، که بیش از ۱۱ هزارتای آن برچسب «ممتاز» دارد (کجارو، ℹ️).

عدد دیگر جاجیگا از مدیرعامل است: ۱٫۲ میلیون رزرو و ۳٫۴ همت حجم بازار آنلاین در ۱۴۰۲، و میانگین ارزش هر رزرو حدود ۲٫۸ میلیون تومان (دیجیاتو و زومیت، آذر ۱۴۰۲، ⚠️). دیجیاتو از صورت مالی منتهی به ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ درآمد عملیاتی جاجیگا را ۲۳٫۳ میلیارد تومان نقل کرده است. این عدد با برآورد خود دیجیاتو از درآمد جاجیگا (حدود ۱۲۰ میلیارد تومان بر پایه‌ی سهم ۲۴٪) فاصله‌ی چند برابری دارد؛ دوره‌ی مالی و مبنای شناسایی درآمد یکی نیست، پس نمی‌توان نتیجه گرفت کدام درست است. اینجا فقط نشانه‌ی این است که «گردش مالی» و «درآمد پلتفرم» را نباید با هم عوض کرد.

اتاقک

اتاقک در ۱۳۹۶ با ۶ نفر شروع شد و در مرداد ۱۴۰۰ دو شرکت زیرمجموعه‌ی بانک آینده در آن سرمایه‌گذاری کردند (دیجیاتو، دی ۱۴۰۱). گزارش ۱۴۰۰ خود اتاقک آمار نسبتاً مفصلی داشت: ۱٫۲ میلیون کاربر، رشد رزرو ۱۹۵٪ در ۱۴۰۰، بیش از ۱۸ هزار اقامتگاه ثبت‌شده که فقط حدود ۹ هزار فعال بود (در ۲۹۰ شهر)، و ۸۰٪ فروش در پنج استان (مازندران، تهران، البرز، گیلان، هرمزگان). همان گزارش بازار اجاره‌ی ایران را ۱۱ همت و ۱۲۷ هزار اقامتگاه و سهم آنلاین را ۹٪ برآورد کرده بود. ⚠️

از آن زمان، اتاقک گزارش سالانه‌ی مشابهی که بتوانم پیدا کنم منتشر نکرده است. شمار اقامتگاه‌ش در چند منبع پراکنده است: «بیش از ۱۳ هزار» در وبلاگ خودش (مرداد ۱۴۰۲)، «حدود ۲۲ هزار» در کجارو (مرداد ۱۴۰۵) و «بیش از ۳۰ هزار» تا «بیش از ۳۸ هزار» در صفحه‌ی «درباره‌ی ما»ی سایتش که با خودش هم نمی‌خواند. این پراکندگی مصداق همان مشکل تعریف است: ثبت‌شده، فعال و قابل‌رزرو یکی نیستند.

شب

شب از ۱۳۹۹ فعال است و در آذر ۱۴۰۲ گلرنگ ونچرز (بازوی سرمایه‌گذاری گروه گلرنگ) سرمایه‌گذاری ۳ میلیون دلاری در آن را اعلام کرد؛ سهم نامشخص ماند (زومیت). تمرکز شب بر «خرید و ورود فوری» در شهرهای بزرگ است و پرداخت ارزی برای مشتری خارج از ایران را هم قبول می‌کند. مدیرعامل شب بازار را ۱۸ همت با پتانسیل ۴۰ همت و سهم آنلاین را ۱۲ تا ۱۳٪ گفته و رشد ۴ برابری را ادعا کرده است (⚠️). در مقابل، جاباما شب را رتبه‌ی چهارم می‌داند و هم‌بنیان‌گذار شب رتبه‌ی دوم را برای شب ادعا کرده (دیجیاتو، آذر ۱۴۰۲).

درباره‌ی تسویه‌ی شب، بخش بعدی (قواعد) و پرونده‌ی مطالبات را ببینید.

مهمانشو و بقیه

مهمانشو فقط در مقایسه‌ی کجارو (۱۴۰۵) به‌عنوان پلتفرم پنجم با حدود ۱۶ هزار اقامتگاه دیده شد؛ درباره‌ی تاریخچه، مالکیت و سرمایه‌گذارش منبع قابل‌استنادی نیافتم. وبلاگ اتاقک (۱۴۰۲) هومسا و سفرمارکت را هم در فهرست دارد؛ آماری برایشان نیامده.

اسنپ‌تریپ در شهریور ۱۴۰۰ در گزارش پیوست درباره‌ی هشدار وزارتخانه به پلتفرم‌ها نام برده شد و گفت خدمت رزرو ویلایش به‌زودی از سر گرفته می‌شود (بخش مقررات). در نتایج جست‌وجو یک پست لینکدین منسوب به یکی از مدیران اسنپ‌تریپ دیدم که از سهم حدود ۵۰٪ این شرکت در رزرو آنلاین هتل و رشد ۷۰٪ رزرو ویلا در سه ماه اخیر گفته بود؛ فقط خلاصه‌ی نتیجه‌ی جست‌وجو را دیدم، تاریخش را ندارم، و آن را آمار قابل‌استناد حساب نکردم.

درباره‌ی «مجیدو»: با چند جست‌وجو هیچ منبع فارسی‌ای درباره‌ی پلتفرم رزرو اقامتگاهی با این نام پیدا نکردم. نمی‌دانم نام را درست نوشته‌ام یا پلتفرم در هیچ گزارش و مقایسه‌ای نیامده؛ از این رو برایش عدد یا ادعایی نمی‌نویسم.

مقیاس به یک نگاه؛ و چرا جمع‌زدن‌شان بی‌معناست

آخرین مقایسه‌ی مستقیم، کجارو (مرداد ۱۴۰۵) است. می‌شود از آن نسبت فهرست‌ها را حساب کرد:

فرمول: عدد هر پلتفرم تقسیم بر ۱۰۶ هزار. این سهم فهرست است، نه سهم رزرو یا درآمد، و سه دلیل دارد که نباید به سهم بازار تبدیل شود:

1. هم‌پوشانی: بسیاری از میزبان‌ها یک ملک را در چند پلتفرم می‌گذارند. جمع ۱۰۶ هزار، «اقامتگاه یکتا» نیست. جاباما کل بازار را حدود ۱۲۰ هزار اقامتگاه فعال می‌داند (گزارش ۱۴۰۳)؛ اگر این عدد درست و هم‌پوشانی نزدیک صفر بود، پنج پلتفرم باید ۸۸٪ بازار را پوشش بدهند، که با ۲۰٪ سهم آنلاین نمی‌خواند. پس هم‌پوشانی زیاد است، یا «اقامتگاه فعال» در منابع مختلف یک چیز نیست، یا هر دو.

2. فعال ≠ رزروشونده: آگهی‌ای که در سال هیچ شبی فروخته نشود در شمار می‌آید.

3. نرخ متفاوت: سه اقامتگاه ارزان همان درآمد یک ویلای لوکس را نمی‌سازند.

نسبت فهرست جاباما به کل بازار از دید خودش را هم می‌شود حساب کرد: ۳۰ هزار از ۱۱۰ هزار (۲۷٪، گزارش ۱۴۰۲) و حدود ۳۰ از ۱۲۰ (۲۵٪، گزارش ۱۴۰۳)؛ جاباما در گزارش ۱۴۰۱ نوشته بود حدود یک از هر ۵ اقامتگاه ایران را می‌شود رزرو کرد. این هم ادعای خود شرکت است. ⚠️

مدل درآمد، کارمزد و قواعد؛ جدولی که می‌شود دید

سند مشترک و رسمی‌ای که کارمزد پلتفرم‌ها را ثبت کند وجود ندارد. تنها جدول کنار هم، مقایسه‌ی کجارو (انتشار ۳ شهریور ۱۴۰۵، داده‌ی پایان مرداد) است:

اعتبار: ℹ️ (رسانه، بدون تأیید از قرارداد هر پلتفرم). یک تناقض داخلی در همین جدول هست: برای جاباما جمع ۵٫۵ + ۱۶٫۵ برابر ۲۲ می‌شود (کجارو ۲۱ نوشته) و ۸٫۲۵ + ۱۶٫۵ برابر ۲۴٫۷۵ (کجارو ۲۳٫۷۵). اگر سهم میزبان ۱۵٫۵٪ باشد هر دو جمع درست درمی‌آید. نمی‌دانم کدام عدد اشتباه تایپی است؛ پس برای جاباما بازه‌ی ۲۱ تا ۲۴٫۷۵٪ را ببینید و رقم دقیق را فقط از پنل خودتان بگیرید.

کارمزد، یک رقم نیست

• بازه یعنی نرخ به نوع اقامتگاه، سطح (مثلاً «ممتاز»)، توافق خاص و پیشنهاد ویژه بستگی دارد. نرخ شما را فقط قرارداد یا پنل می‌گوید.

• گزارش‌های دیگر با کجارو نمی‌خوانند: دیجیاتو (آذر ۱۴۰۲) کارمزد پلتفرم‌ها را ۱۰ تا ۱۵٪ و کجارو برای شب (مهر ۱۴۰۴، از قول میزبانان) حدود ۲۰٪ نوشته. ℹ️ این اختلاف می‌تواند به زمان (نرخ‌ها عوض شده‌اند) یا به اینکه مالیات ارزش افزوده شامل است یا نه برگردد؛ منبع‌ها نگفته‌اند.

• کارمزد مهمان در قیمت نهایی خودش را نشان می‌دهد، نه در رقم کسرشده از شما: وقتی پلتفرم از مهمان هم کارمزد می‌گیرد، همان نرخ شما در جست‌وجو گران‌تر دیده می‌شود. جاجیگا طبق کجارو از مهمان نمی‌گیرد.

مثال محاسبه (فرض کنید، عدد گرد و نمونه): شبی با نرخ ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان. با کارمزد میزبان ۱۶٫۵٪ می‌ماند ۱٬۶۷۰٬۰۰۰؛ با ۱۱٪ می‌ماند ۱٬۷۸۰٬۰۰۰؛ با ۲۰٪ می‌ماند ۱٬۶۰۰٬۰۰۰. اختلاف بین بالاترین و پایین‌ترین حدود ۱۸۰ هزار تومان در شب است؛ برای ۱۰۰ شب فروش در سال ۱۸ میلیون تومان. روش کامل حساب سود در سود واقعی اقامتگاه آمده.

لغو و تسویه

کجارو یک تفاوت مهم را فقط برای جاجیگا گزارش می‌کند: «لغو منصفانه». اگر مهمان لغو کند و طبق سیاست لغو پول نزد میزبان بماند، ولی همان تاریخ‌ها دوباره رزرو شود، پول مهمان برگردانده می‌شود. کجارو می‌گوید در بقیه‌ی پلتفرم‌ها بازپرداخت طبق سیاست لغوِ هر اقامتگاه است و چنین سازوکاری گزارش نشده. معنایش برای میزبان: «درآمد قطعی» لغو در جاجیگا ممکن است با فروش مجدد از بین برود. جزئیات سیاست‌های لغو و تفاوتشان در سیاست‌های لغو رزرو است؛ متن دقیق هر پلتفرم را من از خودِ صفحه‌ی قوانینشان نخواندم و تنها به گزارش رسانه‌ای اتکا کردم.

درباره‌ی تسویه، شکاف از ۲ روز (اتاقک، مهمانشو) تا «۶۰ روز» (شب) برای نقدینگی مهم است. در مهر ۱۴۰۴ کجارو از قول چند میزبان بوم‌گردی نوشت که شب از زمستان قبل تسویه را عقب انداخته، بدهی‌ها از حدود ۱ تا ۳۷ میلیون تومان به ازای هر اقامتگاه برآورد شده، تعدادی میزبان از اردیبهشت همکاری را قطع کرده‌اند و کارمزد حدود ۲۰٪ ذکر شده بود. در آن گزارش، بیانیه‌ی مستقیم شب نیامده؛ یکی از مصاحبه‌شوندگان می‌گوید مدیری از شب وعده‌ی تسویه در دو تا سه هفته داده است. این ادعاها ℹ️ است و تأیید مستقل ندارند؛ ارزش آن‌ها برای خواننده «نشانه‌ی ریسک نقدینگی» است، نه حکم درباره‌ی شرکت.

ادعاهای سهم بازار؛ پنج روایت متناقض

این هسته‌ی مقاله است. هیچ‌کدام از اعداد زیر مستقل نیست.

هیچ دو ادعایی نیست که هم‌زمان درست باشد. اگر جاجیگا ۲۴٪ و جاباما+علی‌بابا ۲۹٪ باشد، فاصله‌ی جاباما با دومی ۱٫۲ برابر است، نه ۵ برابر. اگر جاباما ۶۰ تا ۷۰٪ باشد، چهار رقیب باید روی هم ۳۰ تا ۴۰٪ باشند، که با مجموع ۷۸٪ ادعای جاجیگا برای چهار پلتفرم نمی‌خواند.

چند علت محتمل اختلاف، که فرضیه‌اند و منبعی تأییدشان نکرده:

• معیار سهم: تعداد رزرو، ارزش رزرو یا شب-اقامت؟ هیچ‌کدام معیار را اعلام نکرده‌اند. ویلاهای لوکس ارزش را بالا می‌برند و آپارتمان‌های ارزان تعداد را.

• مخرج: «بازار آنلاین» با پلتفرم‌های دیگر (اسنپ‌تریپ، علی‌بابا، مهمانشو) یا بدون آن؟ جمع چهار پلتفرم جاجیگا ۷۸٪ است و ۲۲٪ باقی‌مانده بی‌نام است.

• بازه‌ی زمانی: نوروز در برابر کل سال؛ خود جاجیگا می‌گوید ارقام ۱۴۰۲ بر پایه‌ی پیش‌بینی از ۹ ماه اول است.

• انگیزه: جاجیگا می‌گوید آمار برخی رقبا «ناقص، مبهم و گاهی عمداً غلط» است و برای شفافیت منتشر کرده؛ جاباما هم خودش از موضع رهبر بازار صحبت می‌کند. دو طرف ذی‌نفع‌اند.

یک آزمون تطبیقی می‌توان از اعداد خود پلتفرم‌ها درآورد. فروش جاباما در ۱۴۰۲ طبق گزارش خودش ۳٫۵ برابر ۱۴۰۱ شده؛ حجم آنلاین بازار از ۷٪ × ۱۸ همت = ۱٫۲۶ همت (محاسبه‌ی نویسنده؛ دیجیاتو کمتر از ۱٫۳ همت) به ۱۷٪ × ۲۴ همت = ۴٫۰۸ همت رسیده، یعنی ۳٫۲ برابر. رشد ۳٫۵ برابری جاباما و ۳٫۲ برابری کل بخش با هم سازگار است و می‌گوید جاباما تقریباً سهمش را حفظ یا کمی بیشتر کرده است؛ اما این فقط می‌گوید «تغییر زیاد نکرده»، نه اینکه سهمش ۳۰٪ است یا ۷۰٪. این دو عدد هم هر دو از گزارش‌های جاباما می‌آیند.

حجم‌های ضمنی (محاسبه‌ی نویسنده، فقط برای حس مقیاس)

اگر ادعای ۱۴۰۲ جاجیگا را روی ۳٫۴ همتِ حجم آنلاین بگذاریم: جاباما+علی‌بابا ≈ ۹۹۰ میلیارد، جاجیگا ≈ ۸۱۰ میلیارد، اتاقک ≈ ۴۴۰ میلیارد، شب ≈ ۴۱۰ میلیارد تومان (ضرب هر درصد در ۳٬۴۰۰ میلیارد). این حجم رزرو است، نه درآمد پلتفرم؛ درآمد پلتفرم بخشی از آن است (کارمزد). دیجیاتو برای کل پلتفرم‌ها حداکثر حدود ۵۰۰ میلیارد تومان درآمد برآورد کرده بود. این‌ها دقیقاً از اعتبار همان ادعای یک‌طرفه برخوردارند و نباید جای عدد مستقل را بگیرند.

برای ۱۴۰۳ جاباما می‌گوید ۲۰٪ از ۲۸ همت آنلاین است، یعنی حدود ۵٫۶ همت. با ادعای جاباما (۶۰ تا ۷۰٪) به ۳٫۴ تا ۳٫۹ همت می‌رسیم؛ با ۲۹٪ جاجیگا به ۱٫۶ همت. فاصله‌ی «۱٫۶ تا ۳٫۹ همت» برای یک بازیگر، نشان‌دهنده‌ی عرض عدم قطعیت است. ترکیب سهم ۱۴۰۲ با بازار ۱۴۰۳ فقط تمرین حسابی است، نه برآورد.

بازار کل؛ پنج برآورد و دلیل اختلافشان

یک تناقض بزرگ اینجاست: جاباما برای ۱۴۰۲ عدد ۲۴ همت داده، ولی همان سال مدیرعامل جاجیگا ۱۹ تا ۲۰ همت گفته و دیجیاتو (آذر ۱۴۰۲) ۱۸ تا ۱۹ همت را مورد توافق همه می‌دانسته. از ۱۸ همتِ ۱۴۰۱ تا ۲۴ همتِ ۱۴۰۲ رشد اسمی ۱٫۳۳ برابر است. در سال ۱۴۰۳ ۲۸ به ۲۴ می‌شود ۱٫۱۷ برابر. اگر تورم همان سال را (دیجیاتو، به نقل مرکز آمار) ۳۲٫۵٪ (کل) یا ۳۰٪ (گروه هتل و رستوران) بگیریم، رشد واقعی بازار در ۱۴۰۳ از ۱٫۱۷ ÷ ۱٫۳۲۵ ≈ ۰٫۸۸ تا ۱٫۱۷ ÷ ۱٫۳ ≈ ۰٫۹۰ می‌شود (محاسبه‌ی نویسنده)، یعنی کاهش واقعی حدود ۱۰ تا ۱۲٪. فرض مهم: شاخص تورمِ مناسب برای هزینه‌ی اقامت همین دو عدد باشد؛ شاخص‌های قیمت و تورم اقامت در قیمت و اشغال اقامتگاه در ایران بررسی می‌شود. دیجیاتو هم رشد رزرو آنلاین را حدود ۲۰٪ و کمتر از تورم گفته است.

آزمون همخوانی داخلی: ۷٫۵ میلیون رزرو × ۳٫۵ میلیون تومان ≈ ۲۶٫۲۵ همت، نزدیک ۲۸ همت (۹۴٪). در ۱۴۰۲ هم ۷ میلیون × ۳٫۲۳ میلیون ≈ ۲۲٫۶ همت در برابر ۲۴ همت. یعنی «حجم بازار» تقریباً همان «تعداد رزرو × میانگین ارزش رزرو» است و رزروهای ۷ میلیونی مال کل بازار است (دیجیاتو در گزارش ۱۴۰۱ تصریح می‌کند که ۷ میلیون رزرو کل بازار است نه فقط جاباما). پس بزرگی بازار از ضرب دو عدد برآوردی ساخته شده، نه از شمارش مستقل. و رزروهای آنلاین ۱۴۰۲ از همین رابطه می‌شود: ۱۷٪ × ۷ میلیون ≈ ۱٫۲ میلیون، که با ۱٫۲ میلیون رزرو جاجیگا هم‌خوان است (دو منبع، اما هر دو بر برآورد ۷ میلیون رزرو تکیه دارند).

یادآوری معیار: عدد ۱۸٪ جاجیگا سهم آنلاین از کل بازار است، و ۲۴٪ اش سهم جاجیگا از بازار آنلاین؛ این دو را نباید با هم مقایسه یا جمع کرد (توضیح همان مقاله‌ی دیجیاتو).

تاریخچه‌ی بازار؛ ورود، شوک و جابه‌جایی

• ۱۳۹۴ و ۱۳۹۶: جاباما از علی‌بابا شروع می‌شود (زومیت)؛ اتاقک با ۶ نفر شروع می‌شود (دیجیاتو). در همین دوران، وزارتخانه سایتی برای فهرست خانه‌مسافرها راه انداخته بود: دنیای اقتصاد (اسفند ۱۳۹۴) از اجرای طرح در ۱۹ استان، حدود ۲۰ هزار واحد شناسایی‌شده و بیش از ۶ هزار واحد دارای مجوز می‌نویسد. ✅ℹ️ (خبر رسانه‌ای از اظهار مقام رسمی).

• ۱۳۹۸ تا ۱۳۹۹: جاباما به مدل اجاره می‌رود؛ شب فعالیت را آغاز می‌کند؛ جاجیگا با حدود ۵ هزار اقامتگاه سرمایه می‌گیرد (مهر ۱۳۹۹).

• ۱۴۰۰: سرمایه‌گذاری بانک آینده در اتاقک. در شهریور، سازمان میراث‌فرهنگی به پلتفرم‌ها هشدار تعلیق می‌دهد (بخش بعد).

• ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۲: رشد انفجاری. جاباما ۳٫۲ برابر رزرو (۱۴۰۱) و ۳ برابر (۱۴۰۲). در نوروز ۱۴۰۲ تقاضای کل بازار طبق جاباما حدود ۳۰٪ نسبت به نوروز قبل افت کرد، ولی رزرو نهایی خود جاباما ۷۲٪ رشد داشت؛ این الگو با سهم‌گرفتن از کانال‌های آفلاین سازگار است، هرچند منبع علت را نگفته.

• شهریور ۱۴۰۲: جاجیگا در اطلاعیه‌ای به میزبانان از رقیبی ناشناس شکایت می‌کند که با قراردادهای «گارانتی» چندماهه و سالانه میزبان‌های ممتاز را به فهرست انحصاری و ترک پلتفرم‌های دیگر ترغیب می‌کند، و ادعا می‌کند کارمزد رقیب پس از مدتی تا ۳۰٪ بالا می‌رود (استارتاپ۳۶۰). نام رقیب نیامده و ادعا از طرف خود جاجیگا است. ⚠️

• آذر ۱۴۰۲: انتشار ارقام سهم و حجم بازار؛ سرمایه‌گذاری گلرنگ در شب.

• تیر ۱۴۰۴: جنگ ۱۲ روزه. طبق زومیت (۲۵ تیر ۱۴۰۴): فروش علی‌بابا ۸۰٪ افت کرد و بازگشت به ۴۵٪ روزهای عادی بعد از بیش از سه هفته، خسارت حدود ۱ همت (⚠️ روابط‌عمومی)؛ جاباما از افت ۷۰٪ بازار اقامت نسبت به پیش از جنگ، ۶۴٪ افزایش درخواست لغو نسبت به تعطیلات خرداد، افت ۵۰٪ جست‌وجو در ابتدا و کاهش ۲۷٪ قیمت میزبانان نسبت به نوروز گفت؛ جاجیگا بیش از ۳ هزار رزرو لغوشده و افت میانگین قیمت شبانه از حدود ۷۶۰ به زیر ۶۸۰ هزار تومان (حداقل ۱۰٫۵٪ بر پایه‌ی محاسبه‌ی نویسنده) اعلام کرد. بقیه‌ی پلتفرم‌ها عدد نداده یا نخواسته‌اند.

• مهر ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵: بحران تسویه‌ی شب در گزارش‌ها؛ مقایسه‌ی کجارو که مهمانشو را هم وارد فهرست می‌کند.

الگوی کلی: بازار حدود ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ با رشد سریع پلتفرم‌ها و تعداد بازیگران زیاد، و از ۱۴۰۴ با فشار تقاضا (جنگ، تورم) و توجه به نقدینگی و اعتماد. اینکه ترکیب بازیگران بعد از ۱۴۰۴ جابه‌جا شده یا نه، با داده‌ی موجود نمی‌شود گفت؛ آخرین عدد مقایسه‌ای کجارو (۱۴۰۵) فقط تعداد اقامتگاه را می‌دهد.

مجوز و نظارت؛ پلتفرم‌ها زیر چه چتری‌اند

طبق گزارش مجله‌ی پیوست (شهریور ۱۴۰۰)، سازمان میراث‌فرهنگی از پلتفرم‌ها خواست «بند ب گردشگری» (با سپرده‌ی ۵۰۰ میلیون ریال که هر دو سال بر پایه‌ی تورم بانک مرکزی تعدیل می‌شود) بگیرند و فقط اقامتگاه‌های دارای مجوز خانه‌مسافر را فهرست کنند، با هشدار تعلیق. اتاقک گفت بند ب برای آژانس‌هاست و فقط چند استارتاپ دارند؛ شب گفت حدود ۱۰٪ واحدها مجوز دارند و تهدید مؤثر نیست؛ اسنپ‌تریپ گفت فقط هشدار اولیه گرفته. ادعای «حدود ۹۰٪ بازار آفلاین است» هم از سوی پلتفرم‌ها در همان گزارش آمده، ولی ⚠️ و بدون منبع.

در مهر ۱۴۰۴ هم کجارو از قول میزبانان نوشت که اداره‌ی میراث‌فرهنگی استان گفته شب زیر نظر آن‌ها نیست و مجوز شب از معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور است؛ و بعضی میزبانان با پلتفرم قرارداد رسمی ندارند و شکایت رسمی هم ممکن نیست. ℹ️ از این دو خبر می‌شود نتیجه گرفت که مرجع واحد نظارت بر پلتفرم‌ها وجود نداشته یا دست‌کم برای میزبان روشن نیست. متن رسمی آخرین ضوابط را من پیدا نکردم؛ برای وضع حقوقی میزبان مقررات اجاره کوتاه‌مدت در ایران را ببینید و از اداره‌ی میراث‌فرهنگی استان خودتان بپرسید.

جدول کیفیت داده

آنچه نمی‌دانیم

• سهم واقعی هر پلتفرم. نه معیار مشخص است نه منبع مستقل.

• تعداد رزرو و گردش مالی سالانه‌ی هر پلتفرم. هیچ‌کدام عدد حسابرسی‌شده نداده؛ و تنها نمونه‌ی صورت مالیِ نقل‌شده (جاجیگا) با برآورد حجم‌محور هم‌خوان نیست.

• تعریف «آفلاین». آگهی دیوار، رزرو تلفنی، واتساپ، آشنا و مدیر ملک آیا در ۸۰٪ می‌گنجند؟ هیچ گزارشی نمی‌گوید.

• نقش دیوار. تعداد آگهی و میزان رزروهایی که از آن شکل می‌گیرد نامعلوم است.

• هم‌پوشانی میزبانان بین پلتفرم‌ها. تعداد «اقامتگاه یکتا» در مجموع پلتفرم‌ها گزارش نشده.

• وضعیت پس از جنگ ۱۴۰۴. عدد کل سال ۱۴۰۴ از هیچ پلتفرمی منتشر نشده بود که پیدا کنم (گزارش ۱۴۰۴ جاباما هنوز در منابع نبود).

• سهم هر پلتفرم از شب-اقامت یا درآمد میزبان و سهم میزبان‌هایی که بیش از یک پلتفرم دارند.

• نرخ لغو واقعی و میزان شکایت‌ها.

• مالکیت و مرز واقعی جاباما/علی‌بابا و هر ساختار سهامداری دیگر.

• ورود/خروج بازیگران کوچک (مثلاً سرنوشت مجیدو یا هومسا).

بخش مهمی از این خلأها با داده‌ی عرضه در عرضه‌ی اقامتگاه در ایران، تقاضا در تقاضای سفر و فصل‌بندی و ریسک‌ها در چشم‌انداز و ریسک‌های بازار تکمیل می‌شود.

چه کنیم؛ نتیجه‌ی عملی برای میزبان

۱. سهم بازار پلتفرم را ملاک انتخاب نکنید. عددی که دو ذی‌نفع هر کدام خلاف دیگری می‌گویند، ابزار تصمیم نیست. ملاک شما باید رزروهای خودتان در شهر خودتان باشد: چند درخواست، چند رزرو، چند لغو، و چند روز تا رسیدن پول.

۲. تسویه را مثل هزینه حساب کنید. از جدول، فاصله‌ی ۲ روز تا ۶۰ روز یعنی فرض کنید درآمد ماهانه‌ی شما از یک پلتفرم ۶۰ میلیون تومان باشد (۲۰ رزرو سه‌میلیونی): با تسویه‌ی ۲ روزه حدود ۶۰ × ۲ ÷ ۳۰ = ۴ میلیون تومان همیشه نزد پلتفرم است و با ۶۰ روز حدود ۱۲۰ میلیون. هر پلتفرمی که تأخیرش بیش از چند روز است، ریسک نقدینگی دارد و ریسک طرف مقابل.

۳. سقف سهم هر پلتفرم از درآمد خودتان بگذارید. وابستگی نمونه‌اش «میزبان ویژه»هاست که ۶۲٪ رزروهای جاباما را ساخته‌اند؛ اگر شما در این گروه هستید، پلتفرم با شما قرارداد انحصاری یا «گارانتی» پیشنهاد می‌دهد و ضربه‌ی قطع همکاری سنگین‌تر است. شرط‌های انحصار، نرخ بعد از دوره‌ی اولیه و جریمه‌ی خروج را قبل از امضا بخوانید (ادعای جاجیگا درباره‌ی رقیب نمونه‌ی همین ریسک است، ولی طرفِ ادعا ذی‌نفع است).

۴. کارمزد را روی نرخ نهایی بخوانید. کارمزد مهمان قیمت نمایشی شما را بالا می‌برد؛ بین دو پلتفرم با کارمزد میزبان مشابه، جمع کارمزد مهم است.

۵. از چند کانال استفاده کنید و تقویم را یکی نگه دارید، به‌ویژه در تعطیلات: همگام‌سازی تقویم و رزرو مستقیم و شبکه‌های اجتماعی از ریسک وابستگی می‌کاهند؛ نقشه‌ی همه‌ی کانال‌ها در کانال‌های پر کردن اقامتگاه آمده. برای مقایسه‌ی با رقبای شهر خودتان تحلیل رقبا و بازار و برای روندهای جهانی روندهای بازار اجاره کوتاه‌مدت را ببینید.

سؤال‌های پرتکرار

بزرگ‌ترین پلتفرم اجاره اقامتگاه در ایران کدام است؟

در بیشتر روایت‌ها جاباما است، حتی در سهم‌شماری رقیبش (جاباما به‌علاوه‌ی علی‌بابا ۲۹٪ در برابر جاجیگا ۲۴٪). فاصله‌اش نامعلوم است: از ۱٫۲ برابر تا ۵ برابر. با شمار اقامتگاه (کجارو، ۱۴۰۵) جاباما ≈ ۳۱ هزار و جاجیگا ≈ ۲۹ هزار هستند، که بسیار نزدیک است.

کارمزد پلتفرم‌ها چند درصد است و مهمان هم می‌پردازد؟

طبق کجارو (۱۴۰۵) سهم میزبان ۸ تا ۱۶٫۵٪ و سهم مهمان صفر تا ۸٫۲۵٪ است؛ جاجیگا از مهمان نمی‌گیرد. رقم دقیق برای شما را فقط پنل یا قرارداد خود پلتفرم می‌گوید و ممکن است بین منابع و در طول زمان فرق کند.

سهم آنلاین از بازار اقامت ایران چقدر است؟

جاباما ۲۰٪ (۱۴۰۳) را گزارش داده، در حالی که برای ۱۴۰۲ برآوردها بین ۱۲٪ (جاباما، دیجیاتو) تا ۱۸٪ (جاجیگا) است و گزارش خود جاباما برای همان سال ۱۷٪ می‌دهد. بعد از ۱۴۰۳ داده‌ی قابل‌اتکایی پیدا نکردم.

آیا دیوار هم جزو بازار «آنلاین» محسوب می‌شود؟

منبعی نیافتم که بگوید. دیوار بستر آگهی است؛ اینکه گزارش‌های پلتفرم‌ها رزرو از آگهی دیوار را آفلاین می‌شمارند یا نه، معلوم نیست و این یکی از بزرگ‌ترین ابهام‌های محاسبه‌ی سهم آنلاین است.

چرا نباید به عدد سهم بازار تکیه کنم؟

چون منشأ همه‌ی عددها ادعای شرکت‌های ذی‌نفع است، معیار (تعداد رزرو، ارزش یا شب) اعلام نشده، پلتفرم‌های دیگر در مخرج هستند یا نیستند، و دو ادعای معروف با هم بیش از دو برابر اختلاف دارند.

منابع

همه‌ی صفحه‌ها در مهر ۱۴۰۵ باز و خوانده شدند، مگر جایی که صریحاً نوشته شده. اعتبار هر عدد در متن مشخص است.

• کجارو، مقایسه‌ی پلتفرم‌های رزرو ویلا در ۷ معیار (۳ شهریور ۱۴۰۵)

• کجارو، اعتراض اقامتگاه‌ها به شب؛ مطالبات پرداخت‌نشده (۲۵ مهر ۱۴۰۴)

• دیجیاتو، حجم بازار اجاره‌ی آنلاین اقامتگاه و سهم پلتفرم‌ها (۲۸ آذر ۱۴۰۲)

• زومیت، مدیرعامل جاجیگا درباره‌ی اندازه‌ی بازار رزرو اقامتگاه (۲۷ آذر ۱۴۰۲)

• ایرانیان استارتاپ، سهم بازار شرکت‌های فعال در اقامتگاه‌های غیرهتلی (۲۸ آذر ۱۴۰۲)

• پیوست، توییت‌های مدیرعامل جاجیگا (۲۶ آذر ۱۴۰۲)

• دیجیاتو، گزارش ۱۴۰۱ جاباما (۲ مرداد ۱۴۰۲)

• اقتصادآنلاین، گزارش ۱۴۰۱ جاباما (۱ و ۷ مرداد ۱۴۰۲)

• زومیت، گزارش ۱۴۰۲ جاباما (۲۷ مرداد ۱۴۰۳)

• دیجیاتو، گزارش ۱۴۰۲ جاباما (۲۷ مرداد ۱۴۰۳)

• دیجیاتو، گزارش ۱۴۰۳ جاباما (۲۰ آبان ۱۴۰۴)

• زومیت، گزارش ۱۴۰۳ جاباما (۲۰ آبان ۱۴۰۴)

• تجارت‌نیوز، بازار ۲۸ همتی اقامتگاه‌های غیرهتلی (۲۰ آبان ۱۴۰۴)

• مجله‌ی جاباما، گزارش سال ۱۴۰۳

• دیجیاتو، گزارش نوروز ۱۴۰۲ جاباما (۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲)

• دیجیاتو، گزارش ۱۴۰۰ اتاقک (۱۲ دی ۱۴۰۱)

• وبلاگ اتاقک، از کدام سایت ویلا رزرو کنیم؟ (۱ مرداد ۱۴۰۲؛ منبع خودی و جانبدار)

• صفحه‌ی «درباره‌ی ما»ی اتاقک

• زومیت، سرمایه‌گذاری ۳ میلیون دلاری گلرنگ در شب (۲۷ آذر ۱۴۰۲)

• دیجیاتو، سرمایه‌گذاری حرکت اول در جاجیگا (۸ مهر ۱۳۹۹)

• استارتاپ۳۶۰، اعتراض جاجیگا به انحصارطلبی (۱۱ شهریور ۱۴۰۲)

• پیوست، جدال میراث‌فرهنگی با پلتفرم‌های رزرو (۲۹ شهریور ۱۴۰۰)

• زومیت، خسارت جنگ به پلتفرم‌های گردشگری (۲۵ تیر ۱۴۰۴)

• دنیای اقتصاد، اسفند ۱۳۹۴ (آمار خانه‌مسافر و سایت سازمان)

• دیوار، صفحه‌ی دسته‌ی اجاره‌ی کوتاه‌مدت ویلا و باغ

منابعی که فقط عنوان یا خلاصه‌ی جست‌وجو دیده شد و در جدول‌ها عدد از آن‌ها نیامد: گزارش‌های وی‌تو‌پی و اکوموتیو درباره‌ی افت ۷۰٪ (way2pay، ecomotive، dmboard)؛ پست لینکدین منسوب به مدیر اسنپ‌تریپ (از خلاصه‌ی نتیجه‌ی جست‌وجو).