طبق ماده‌ی ۲ و ۳ قانون کار، کارگر کسی است که به هر عنوان در برابر دریافت مزد، حقوق یا سهم سود برای دیگری و به درخواست او کار می‌کند، و کارفرما شخصی حقیقی یا حقوقی است که کارگر برای او کار می‌کند. اگر نظافتچی یا نگهبان اقامتگاه شما این تعریف را دارد، ماده‌ی ۱۴۸ همان قانون می‌گوید کارفرمایان کارگاه‌های مشمول باید کارگران را طبق قانون تأمین اجتماعی بیمه کنند، و ماده‌ی ۳۶ قانون تأمین اجتماعی مسئولیت پرداخت هر دو سهم را به کارفرما می‌سپارد. اینکه یک نظافتچی ساعتی یا پیمانی با شما واقعاً در این دسته می‌افتد یا نه، در متن‌هایی که خواندیم صریحاً نیست و باید از اداره‌ی کار یا شعبه‌ی تأمین اجتماعی بپرسید.
این مقاله اطلاعات عمومی از متن قانون است، نه مشاوره‌ی حقوقی. برای مبانی استخدام، مصاحبه و پاداش منابع انسانی اقامتگاه و برای مدل‌های پرداخت و آموزش نظافتچی مدل پرداخت و آموزش نیروی نظافت را ببینید؛ آنچه آن‌ها درباره‌ی دستورالعمل شماره‌ی ۴۰ روابط کار و حکم دیوان عدالت اداری نوشته‌اند اینجا تکرار نمی‌شود.
چه کسی «کارگر» حساب می‌شود و چه کسی «کارفرما»؟
متن قانون کار (منتشرشده در سایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی) این‌ها را می‌گوید:
ماده‌ی ۲: کارگر کسی است که به هر عنوان در مقابل دریافت حق‌السعی (مزد، حقوق، سهم سود یا مزایای دیگر) کار می‌کند.
ماده‌ی ۳: کارفرما شخصی حقیقی یا حقوقی است که کارگر به درخواست و به حساب او کار می‌کند. مدیر کارگاه نماینده‌ی کارفرماست و کارفرما نسبت به تعهداتی که او در حدود اختیار خود می‌پذیرد مسئول است.
ماده‌ی ۴: کارگاه هر محلی است که کار به درخواست کارفرما در آن انجام می‌شود.
از این سه ماده نتیجه می‌گیریم عنوانی که شما برای نیرو می‌گذارید («همکار»، «نیروی ساعتی»، «نگهبان») تعیین‌کننده نیست؛ ملاک تعریف است. این نتیجه‌ی استدلالی ماست؛ اینکه اداره‌ی کار یا مرجع رسیدگی در یک مورد خاص چه تفسیری می‌کند را پیش‌بینی نکرده‌ایم.
قرارداد کار: چه چیزی باید در آن باشد؟
ماده‌ی ۷ قرارداد کار را کتبی یا شفاهی می‌داند. ماده‌ی ۱۰ می‌گوید قرارداد باید مشخصات طرفین، نوع کار، مزد و مزایا، ساعت کار، مرخصی‌ها، محل انجام کار، تاریخ انعقاد و مدت (در صورت موقت‌بودن) را داشته باشد و می‌تواند شرط‌های عرف محل را هم بیاورد. ماده‌ی ۸ می‌گوید شرطی که مزایای کارگر را از قانون کمتر کند اثر ندارد.
دو نکته‌ی مهم دیگر:
دوره‌ی آزمایشی (ماده‌ی ۱۱): طرفین می‌توانند دوره‌ی آزمایشی توافق کنند که در آن هر کدام بدون اخطار و بدون پرداخت خسارت می‌تواند قرارداد را فسخ کند. سقف آن یک ماه برای کارگر ساده و نیمه‌ماهر و سه ماه برای ماهر است. اگر کارفرما فسخ کند باید مزد کل دوره را بپردازد.
قرارداد موقت و دائم (ماده‌ی ۷ تبصره‌های ۱ و ۲): برای کارهای غیرمستمر حداکثر مدت موقت را وزارت کار با تصویب هیئت وزیران تعیین می‌کند. در کارهایی که طبیعت مستمر دارند، اگر مدتی در قرارداد نیامده باشد، قرارداد دائمی تلقی می‌شود. پس نوشتن مدت و ماهیت کار در قرارداد مهم است.
شرح مدت‌ها و حکم تمدید ضمنی در منابع انسانی اقامتگاه آمده است.
بیمه‌ی تأمین اجتماعی: تکلیف کارفرما چیست؟
متن ماده‌ی ۱۴۸ قانون کار می‌گوید کارفرمایان کارگاه‌های مشمول مکلف‌اند کارگران را بر اساس قانون تأمین اجتماعی بیمه کنند. از متن قانون تأمین اجتماعی (در پایگاه‌های حقوقی ایرانی که خواندیم) این‌ها را می‌توان گفت:
مشمولان (ماده‌ی ۴): افرادی که به هر عنوان در برابر مزد یا حقوق کار می‌کنند مشمول بیمه‌ی اجباری‌اند. این ماده برای کارمندان دولت و نیروهای مسلح، که قانون خاص خود را دارند، استثنا قائل شده است.
مسئولیت پرداخت (ماده‌ی ۳۶): کارفرما مسئول پرداخت سهم خود و سهم بیمه‌شده به سازمان است. هنگام پرداخت مزد باید سهم بیمه‌شده را کسر و سهم خودش را اضافه و به سازمان پرداخت کند. اگر سهم بیمه‌شده را کسر نکند، شخصاً مسئول پرداخت آن است. تأخیر یا نپرداختن کارفرما هم تعهدات سازمان در برابر بیمه‌شده را از بین نمی‌برد.
مهلت پرداخت (ماده‌ی ۳۹): کارفرما باید حق بیمه‌ی هر ماه را حداکثر تا پایان ماه بعد بپردازد و صورت مزد را طبق آیین‌نامه ارسال کند.
نرخ (ماده‌ی ۲۸): تبصره‌ی ۱ این ماده سهم کارفرما را ۲۰٪ مزد یا حقوق بیمه‌شده تعیین می‌کند و با احتساب سهم بیمه‌شده و کمک دولت کل حق بیمه را ۳۰٪ می‌داند. متن اولیه‌ی ماده سهم بیمه‌شده را ۷٪ و کمک دولت را ۳٪ آورده است.
صفحه‌ی ماده‌ی ۲۸ تصریح می‌کرد هیچ فهرست اصلاحات یا متن جاری ندارد و نرخ‌های آن به دوره‌ی گذار برمی‌گردد. پس نرخ‌های فعلی، سهم بیمه‌ی بیکاری و مبنای دقیق مزد مشمول را نتوانستیم تأیید کنیم؛ از شعبه‌ی تأمین اجتماعی یا سامانه‌ی رسمی بپرسید. گزارش‌هایی که در جست‌وجو دیدیم نرخ ۲۳٪ برای کارفرما (۲۰٪ به‌علاوه‌ی ۳٪ بیمه‌ی بیکاری) را ذکر می‌کردند، ولی منبع آن‌ها خبری بود، نه متن رسمی، و آن را قاعده نمی‌دانیم.
مثال عددی: هزینه‌ی واقعی یک نیروی بیمه‌شده
فرض کنید مزد مشمول یک نیرو ۱۰ میلیون تومان در ماه باشد (عدد گرد و فقط برای نشان‌دادن منطق؛ مبلغ واقعی مزد و مبنای حق بیمه را مرجع مزد تعیین می‌کند). با نرخ‌های ماده‌ی ۲۸ که بالا آمد:
مورد | محاسبه | مبلغ |
|---|---|---|
سهم بیمه‌شده (۷٪) که از مزد کسر می‌شود | ۱۰ میلیون × ۷٪ | ۷۰۰ هزار |
سهم کارفرما (۲۰٪) که روی مزد اضافه می‌شود | ۱۰ میلیون × ۲۰٪ | ۲ میلیون |
هزینه‌ی کل کارفرما، بدون بیمه‌ی بیکاری و سایر موارد | ۱۰ + ۲ میلیون | ۱۲ میلیون |
یعنی اگر بیمه را به‌حساب نیاورید، هزینه‌ی واقعی نیرو در این مثال حدود ۲۰٪ بیشتر از مبلغ مزد است. این عدد را در محاسبه‌ی قیمت نظافت یا حقوق نگهبان بگذارید تا بعداً سود واقعی را غافلگیر نکند (سود واقعی اقامتگاه و هزینه‌های پنهان اجاره کوتاه‌مدت).
نیروی ساعتی، پیمانی و برون‌سپاری: چه چیزی تأیید شد؟
قانون کار برای ساعت‌های کار و مزد چند قاعده دارد که برای هر نیرو مهم است:
ساعت کار (ماده‌ی ۵۱): حداکثر ۸ ساعت در روز؛ با توافق می‌توان ساعت‌های هفته را توزیع کرد ولی جمع هفتگی از ۴۴ ساعت بیشتر نشود.
اضافه‌کاری (ماده‌ی ۵۹): فقط با رضایت کارگر، با ۴۰٪ افزایش بر مزد ساعتی عادی، و معمولاً حداکثر ۴ ساعت در روز.
کار شبانه (ماده‌ی ۵۳ و ۵۸): کار شبانه ۲۲ تا ۶ صبح تعریف شده و در کار غیرنوبتی برای هر ساعت کار شب ۳۵٪ فوق‌العاده در نظر گرفته شده است. اگر نگهبان یا پذیرش شب دارید، این بخش را با اداره‌ی کار تطبیق دهید.
مرخصی (ماده‌ی ۶۴): مرخصی سالانه یک ماه شامل چهار جمعه است؛ برای کمتر از یک سال به نسبت مدت.
پرداخت مزد (ماده‌ی ۳۷): در فواصل منظم و ماهانه در پایان ماه؛ مزد روزانه یا ساعتی پس از هر روز، هفته یا پانزده روز. حداقل مزد (ماده‌ی ۴۱): شورای عالی کار هر سال تعیین می‌کند؛ مبلغ سال جاری را از بخشنامه‌ی رسمی بگیرید.
پایان قرارداد موقت (ماده‌ی ۲۴): کارفرما به‌ازای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق به‌عنوان مزایای پایان کار می‌پردازد.
پیمانکار (ماده‌ی ۱۳): اگر نظافت یا نگهبانی را به شرکت یا پیمانکار می‌سپارید، متن ماده‌ی ۱۳ از کارفرمای اصلی می‌خواهد در قرارداد با پیمانکار تعهد او به اجرای قانون برای کارگرانش را بگنجاند، طلب کارگر را مقدم می‌شمارد و می‌گوید کارفرمای اصلی که پول پیمانکار را زودتر بپردازد می‌تواند مسئول بدهی او به کارگر شود. این ماده نشان می‌دهد برون‌سپاری شما را کاملاً از مسئولیت رها نمی‌کند. اینکه نظافتچی «ماهی چند بار» که شخصاً می‌آید پیمانکار است یا کارگر، و نگهبان شرکت حفاظتی چه وضعی دارد، را در متن‌ها نیافتیم و باید به مرجع بسپارید.
کارگاه کوچک (ماده‌ی ۱۹۱): کارگاه‌های کمتر از ۱۰ نفر را می‌توان به مصلحت و به‌طور موقت از برخی مقررات معاف کرد. اینکه این معافیت اکنون چیست و آیا برای اقامتگاه شما اجرا می‌شود، در متن نیامده؛ فرض نکنید که اقامتگاه کوچک است پس معاف است.
اگر کارفرما بیمه نکند چه؟
بخش جرایم قانون تأمین اجتماعی را هم دیدیم، و حاصل پیچیده است. مواد ۹۸ تا ۱۰۰ (خسارت تأخیر پرداخت و عدم ارسال صورت مزد) در پایگاه حقوقی با علامت «منسوخه» از ۲ آبان ۱۴۰۳ آمده‌اند و ما جایگزین آن‌ها را نیافتیم؛ پس مبلغ و نرخ خسارت را نمی‌گوییم. آنچه مشخص بود:
ماده‌ی ۱۰۲: ممانعت از کار بازرس یا خودداری از ارائه‌ی دفاتر جزای نقدی دارد (نسخه‌ی اصلاح‌شده ۱۴۰۳ بازه‌ی ۳٫۳ تا ۶۶ میلیون ریال را نشان می‌داد).
ماده‌ی ۱۰۳: کسر بیش از حد قانونی حق بیمه از مزد، به‌عمد، علاوه بر استرداد حبس جنحه‌ای از ۶۱ روز تا ۶ ماه دارد.
ماده‌ی ۱۰۹: اگر کارفرما شخص حقوقی باشد، مسئولیت کیفری متوجه مدیرعامل یا فرد مسبب است.
بالاتر از جریمه، پیامد عملی مهم‌تر هم هست: با ماده‌ی ۳۶ تأخیر شما حق نیرو را ساقط نمی‌کند، پس مسئولیت کارفرما می‌ماند.
چک‌لیست عملی برای یک نیروی تازه
تعریف کنید که این نفر «کارگر» به معنای ماده‌ی ۲ است یا کار با پیمانکار انجام می‌شود، و نظر را از اداره‌ی کار یا تأمین اجتماعی محل بگیرید.
قرارداد کتبی بنویسید: مشخصات، نوع کار، مزد، ساعت، مرخصی، محل، مدت (ماده‌ی ۱۰).
اگر دوره‌ی آزمایشی می‌خواهید، آن را بنویسید و از سقف ماده‌ی ۱۱ بیشتر نکنید.
مزد را در فواصل مرتب (ماده‌ی ۳۷) بپردازید و رسید نگه دارید.
اگر بیمه می‌شود، سهم بیمه‌شده را کسر و تا پایان ماه بعد پرداخت کنید (ماده‌های ۳۶ و ۳۹).
ساعت اضافه‌کاری و شب را ثبت کنید.
سابقه‌ی مرخصی و مزد را نگه دارید؛ در شاه‌کلید مرخصی روزانه و ساعتی نیرو ثبت می‌شود، ولی محاسبه‌ی حقوق، لیست بیمه یا ارتباط با سامانه‌ی تأمین اجتماعی را ندارد.
آنچه نتوانستیم تأیید کنیم
نرخ‌های فعلی حق بیمه (از جمله بیمه‌ی بیکاری) و مبنای دقیق مزد مشمول.
اینکه نظافتچی با حضور نامنظم یا پیمانی «کارگر» حساب می‌شود یا مستقل.
مقررات ویژه‌ی نگهبان یا حفاظت (شرکت حفاظتی، سقف ساعت شبانه).
جایگزین مواد منسوخ‌شده‌ی خسارت تأخیر و مبلغ فعلی آن.
اینکه اقامتگاه شما در معافیت کارگاه کوچک می‌گنجد یا نه.
برای تصویر کلی این حوزه، مدیر اقامتگاه؛ شرح وظایف و مهارت‌ها را هم ببینید.
سؤال‌های پرتکرار
آیا برای نظافتچی که هفته‌ای دو روز می‌آید باید قرارداد کار بنویسم؟
متن ماده‌ی ۷ قرارداد را کتبی یا شفاهی می‌داند، پس قراردادی هست حتی اگر ننویسید؛ ولی نوشتن آن شرط‌ها را مشخص می‌کند. اینکه کار نامنظم شما را از بیمه معاف می‌کند، در منابع ما تأیید نشد.
نگهبان شبانه چند ساعت می‌تواند کار کند؟
ماده‌ی ۵۱ سقف ۸ ساعت روزانه و ۴۴ ساعت هفتگی، و ماده‌ی ۵۴ برای کار «منقطع» سقف گستره‌ی ۱۵ ساعت را گفته است. اینکه کار نگهبان کدام دسته است را از اداره‌ی کار بپرسید.
اگر نیرو خودش نخواهد بیمه شود چه؟
منبعی برای مجاز بودن چنین توافقی پیدا نکردیم. ماده‌ی ۸ قانون کار شرط‌های کم‌کننده‌ی مزایا را بی‌اثر می‌داند. پیش از هر توافق از مرجع بپرسید.
فروش یا تغییر مالک اقامتگاه با نیروی فعلی چه می‌شود؟
ماده‌ی ۱۲ می‌گوید تغییر مالکیت قراردادهای قطعی کارگران را باطل نمی‌کند و کارفرمای جدید قائم‌مقام تعهدات و حقوق کارفرمای قبلی است. این نکته در ارزش‌گذاری و فروش اقامتگاه هم مهم است.
منابع
قانون کار جمهوری اسلامی ایران — وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
قانون تأمین اجتماعی (مواد ۴، ۲۸، ۳۶، ۳۹) — پایگاه حقوقی عدالت‌سرا
قانون تأمین اجتماعی، فصل یازدهم: تخلفات و مقررات کیفری — عدالت‌سرا
آخرین بازبینی: ۱ آبان ۱۴۰۵
نظرها