پاسخ صادقانه: نتوانستیم فهرست رسمی و به‌روزی از مدارک لازم برای مجوز خانه مسافر پیدا کنیم و برای همین فهرستی نمی‌سازیم. چیزی که پیدا کردیم این است که مجوز را سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری صادر می‌کند، شرایط و مدارک در دستورالعمل‌های سازمان است (که ندیدیم) و استان‌ها خودشان مهلت و روش ثبت را اعلام می‌کنند. پس مفیدترین کار این است که فهرست فعلی را از اداره‌ی کل استان خودتان بگیرید؛ بخش‌های بعد می‌گویند دقیقاً از کجا، چه بپرسید و پاسخ را چطور نگه دارید.
آخرین بازبینی: ۱ آبان ۱۴۰۵. نقشه‌ی کلی در قوانین اجاره کوتاه‌مدت و مقررات اجاره کوتاه‌مدت در ایران آمده؛ تکلیف‌های بعد از گرفتن مجوز را قوانین خانه مسافر می‌گوید و موضوع ویلا و آپارتمان را قوانین اجاره ویلا روزانه و قوانین اجاره آپارتمان مبله و سوئیت.
چرا فهرستی که بیرون می‌بینید قابل اعتماد نیست
در جست‌وجوی فارسی برای این موضوع بیشتر سایت‌های ثبت شرکت و مشاوره‌ی مجوز بالا می‌آیند و هر کدام فهرست خودشان را دارند. ما هیچ‌کدام را به‌عنوان منبع رسمی نمی‌پذیریم و در متن نمی‌آوریم، به سه دلیل. فهرست‌ها با هم یکسان نبودند. بیشتر آن‌ها برای مجوزهای دیگر گردشگری (سفره‌خانه، دفتر خدمات مسافرتی) نوشته شده‌اند و ممکن است بر خانه مسافر منطبق نباشند. و روش صدور مجوز خانه مسافر خودش چند بار عوض شده است: به گزارش مهر (۲۶ فروردین ۱۴۰۳) در سال ۱۴۰۱ شورای مقررات‌زدایی آن را ثبت‌محور کرد و هیئت دولت در ۲۵ فروردین ۱۴۰۳ دوباره تأییدمحور کرد؛ هر فهرست مربوط به قبل از این تاریخ می‌تواند کهنه باشد.
کارشناس مرکز پژوهش‌های مجلس هم در فرارو (۲۹ مرداد ۱۴۰۳) می‌گوید کارشناسان استانی ابتدا شرایط پایه‌ی واحد را بررسی می‌کنند (و میان ساختمان نوساز و تغییرکاربری‌یافته فرق می‌گذارند)، سپس واحد امتیازدهی و درجه‌بندی می‌شود و رد درخواست‌ها غالباً بدون دلیل روشن است. این گفته‌ی یک کارشناس است، نه نص مقررات، اما نشان می‌دهد چرا «یک فهرست مدارک» همه‌ی ماجرا نیست: شرایط خود ملک هم بررسی می‌شود.
آنچه رسماً تأیید شد
مرجع صدور. ماده‌ی ۳ آیین‌نامه‌ی تأسیسات گردشگری (۱۳۹۴): تشخیص و صدور مجوز تأسیسات گردشگری منحصراً با سازمان است (به نقل از خلاصه‌ی متن در میزان).
جای خانه مسافر. ماده‌ی ۱: در گروه «مراکز اقامتی خودپذیرایی» کنار هتل‌آپارتمان و زایرسرا.
مسیر کلی. پروانه‌ی موقت شش‌ماهه، گواهی استاندارد کیفیت خدمات، سپس پروانه‌ی بهره‌برداری سه‌ساله؛ تمدید دست‌کم یک ماه پیش از پایان اعتبار (ماده‌ی ۶)، درجه‌بندی ظرف شش ماه پس از پروانه‌ی موقت (ماده‌ی ۱۳). این مسیر کلی آیین‌نامه است و اینکه برای خانه مسافر عیناً همین مراحل اجرا می‌شود یا نه، باید پرسید.
روش صدور. تأییدمحور از ۲۵ فروردین ۱۴۰۳ (مهر).
جزئیات مدارک. در هیچ‌کدام از منابعی که خواندیم (مهر ۱۴۰۳، فرارو ۱۴۰۳، تعادل ۱۳۹۸، اخبار ایلام و مریوان ۱۴۰۵) فهرست مدارک نیامده است. خبر ایلام صریحاً می‌گوید باید «مدارک لازم» تکمیل شود و آن‌ها را نمی‌شمارد؛ خبر مریوان هم همین‌طور.
مسیر گام به گام برای گرفتن فهرست فعلی
۱. اداره‌ی صحیح را پیدا کنید
مرجع، اداره‌ی کل (یا اداره‌ی شهرستان) میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی محل ملک است، نه محل سکونت شما. نمونه‌های واقعی: مدیرکل ایلام (مهر، ۳۰ مرداد ۱۴۰۵) از مالکان خواست به اداره‌ی کل مراجعه و مشخصات را در سامانه‌ی مربوط ثبت کنند؛ رئیس اداره‌ی میراث فرهنگی مریوان (تابناک کردستان، ۵ شهریور ۱۴۰۵) بازه‌ی ۳ تا ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ را برای ارائه‌ی مدارک اعلام کرد و مراجعه را حضوری و در همان اداره دانست. دو خبر یعنی دو استان؛ مهلت‌ها محلی بودند و آن بازه‌ی مریوان تمام شده است.
۲. نام سامانه را بپرسید
خبر ایلام فقط می‌نویسد «سامانه‌ی مربوط». درگاه ملی مجوزهای کسب‌وکار (mojavez.ir) صفحه‌ی اصلی‌اش بخش‌هایی مثل «راهنمای دریافت مجوز» دارد، اما در بازدید ما نتوانستیم صفحه‌ی مخصوص خانه مسافر را روی آن ببینیم. از اداره بپرسید: «ثبت‌نام اولیه کجاست؟ درگاه ملی یا سامانه‌ی خود سازمان؟»
۳. فهرست را با این پرسش‌ها بگیرید
این پرسش‌ها را بر پایه‌ی مواردی ساخته‌ایم که در منابع به‌عنوان مرحله یا شرط نام برده شد، نه فهرست مدارک:
مدارک لازم برای مالک و برای مستأجر چیست؟ (آیا مستأجر هم می‌تواند متقاضی باشد؟)
ملک نوساز، قدیمی یا تغییرکاربری‌یافته در نظر شما چه شرایطی دارد؟
بازدید کارشناس چه زمانی و برای چه موارد انجام می‌شود؟
هزینه‌ی هر مرحله چقدر است و به چه کسی پرداخت می‌شود؟
مراحل پروانه‌ی موقت، گواهی کیفیت و پروانه‌ی بهره‌برداری برای من دقیقاً کدام است؟
اگر ساختمان آپارتمانی است، رضایت همسایه‌ها یا مدیر ساختمان لازم است؟
اگر رد شدم، دلیل رد مکتوب می‌شود؟ مهلت اعتراض چقدر است؟
بعد از مجوز، گزارش ورود و خروج مهمان و ثبت در پلیس چگونه است؟
۴. هر پاسخ را مکتوب و تاریخ‌دار نگه دارید
پیامک رسمی، نامه یا ایمیل بگیرید؛ در شهرستان‌هایی که صرفاً حضوری است، از کارشناس بخواهید برگه‌ی راهنما بدهد. اگر بعداً فهرست عوض شد، نسخه‌ی تاریخ‌دارتان نشان می‌دهد شما بر اساس کدام فهرست اقدام کرده‌اید.
اطلاعاتی که برای تماس اول آماده کنید
این‌ها مدرک رسمی نیستند؛ فقط اطلاعات ملکی است که احتمالاً هر مرجعی از شما خواهد پرسید و اگر دم‌دست باشد گفت‌وگو کوتاه‌تر می‌شود: نشانی دقیق و استان و شهر؛ اینکه ملک مال شماست یا اجاره‌ای؛ نوع ملک (ویلا، آپارتمان، سوئیت، خانه) و تعداد اتاق و ظرفیت؛ نوساز یا تغییرکاربری‌یافته بودنش؛ اینکه در مجتمع است یا مستقل؛ و اینکه نیروی کمکی دارید یا خودتان اداره می‌کنید. اگر مالک نیستید، اجاره‌نامه و تماس مالک را هم دم‌دست بگذارید.
یک هشدار عملی: ماده‌ی ۶ تبصره‌ی ۱ می‌گوید پروانه برای مکان تأییدشده است. پس قبل از خرید یا اجاره‌ی ملک جدید به‌قصد خانه مسافر، پیش‌استعلام بگیرید و بعد معامله کنید. کارشناس مجلس هم می‌گوید وزارتخانه در ۱۴۰۲ در نامه‌ای اشباع هتل‌ها را دلیل جلوگیری از واحدهای جدید دانسته است. این ادعای خود اوست و ما نامه را ندیدیم، اما به معنای آن است که در شهرهای پرهتل ممکن است درخواست رد شود؛ پیش‌استعلام همین ریسک را قبل از هزینه روشن می‌کند.
هزینه، زمان و ریسک انتظار
هیچ منبعی هزینه‌ی رسمی مجوز یا زمان رسیدگی را نمی‌گفت. اگر فردی در سایتی عدد داد، منبع آن را بخواهید. در ماده‌ی ۲ آیین‌نامه (به نقل از میزان) مراجع استعلام‌شونده یک ماه فرصت پاسخ دارند و سکوت موافقت محسوب می‌شود؛ اما این برای استعلام از دستگاه‌های دیگر است و تضمین نمی‌کند پرونده‌ی شما در یک ماه بسته شود.
تا مجوز نگرفته‌اید، فعالیت بدون مجوز ریسک دارد: پلیس اماکن (YJC، ۱۳ آبان ۱۴۰۴) از اخطار به بنگاه‌ها و مسدودسازی درگاه‌های بدون مجوز گفته است؛ و ماده‌ی ۲۳ آیین‌نامه نیروی انتظامی را به درخواست سازمان موظف به جلوگیری از فعالیت تأسیسات غیرمجاز می‌کند. دقیق‌تر درباره‌ی «جرم» بودن: آیا اجاره دادن روزانه خانه جرم است؟.
آنچه نتوانستیم تأیید کنیم
فهرست رسمی مدارک برای مالک و برای مستأجر؛
شرایط فنی ملک (متراژ، تجهیزات، ایمنی، آتش‌نشانی)؛
هزینه‌ی مجوز و زمان رسیدگی؛
نام و نشانی سامانه‌ی ثبت‌نام اولیه در هر استان؛
شمول تأییدمحور بودن بر درخواست‌های استانی ثبت‌شده در دوره‌ی ثبت‌محور؛
تعداد واحدهای دارای پروانه (فقط عدد ادعایی کارشناس مجلس را دیدیم: حدود ۶٬۴۸۴ واحد شناخته‌شده، بدون منبع رسمی).
سؤال‌های پرتکرار
ثبت‌نام در درگاه ملی مجوزها یعنی مجوز دارم؟
نمی‌دانیم. کارشناس مجلس (فرارو، ۱۴۰۳) می‌گوید وزارتخانه واحدهای ثبت‌شده در درگاه را همه به‌رسمیت نمی‌شناخته و حدود ۶٬۴۸۴ واحد را شناخته‌شده می‌داند. از اداره بپرسید وضعیت ثبت شما «مجوز» حساب می‌شود یا خیر.
مستأجر هم می‌تواند خانه مسافر دایر کند؟
در نظریه‌ی مشورتی قوه‌ی قضاییه (۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) مستأجری با مجوز میراث فرهنگی نام برده می‌شود، یعنی در عمل چنین حالتی هست. شرط‌هایش (رضایت مالک، سند) را منبع رسمی نگفت و باید از اداره بپرسید.
اگر درخواستم رد شد، چه کنم؟
دلیل را مکتوب بخواهید و ببینید رد به ملک مربوط است یا مدارک یا ظرفیت منطقه. مرجع اعتراض را منبع رسمی نگفت؛ از اداره‌ی کل بپرسید.
بدون مجوز می‌توانم با ثبت در پلیس کار کنم؟
منبعی که ثبت مهمان نزد پلیس را جایگزین پروانه کند نخواندیم. ثبت لحظه‌ای مهمان (مازنداصناف، ۱۴۰۵) برای مدیران واحدهای اقامتی رسمی اعلام شده است؛ آن هم برای خانه مسافر تأیید نشد.
منابع
مصاحبه با کارشناس مرکز پژوهش‌های مجلس درباره‌ی خانه مسافر — فرارو، ۲۹ مرداد ۱۴۰۳
مجوزهایی مبهم برای خانه-کافه، هاستل و هتل بوتیک — تعادل، ۱۳۹۸
مهلت یک‌ماهه برای ساماندهی خانه‌مسافرها و سوئیت‌های ایلام — مهر، ۳۰ مرداد ۱۴۰۵
ساماندهی خانه‌های مسافر مریوان — تابناک کردستان، ۵ شهریور ۱۴۰۵
ثبت آنلاین مشخصات مسافران در مازندران — مازنداصناف، ۱۸ خرداد ۱۴۰۵
نظرها